In deze aflevering van de podcast Samen Waardig Wonen zijn Gerald en Hendrik van GoudStaete te gast bij Veens Welzijn in Veenendaal. Aanleiding is een bericht in de Rijnpost over de opening van het Mantelzorg Expertisecentrum in de stad. Daar ontmoeten zij Aline Bos, coördinator mantelzorg, en Els van der Werf, jongerenwerker. Samen gaan zij in gesprek over een onderwerp dat vaak verborgen blijft, maar diepe sporen trekt in gezinnen en in het leven van kinderen, jonge mantelzorgers.

Het gesprek laat zien hoeveel kinderen en jongeren in stilte zorgen, hoe vaak zij zichzelf wegcijferen en hoeveel veerkracht en liefde daar tegelijk in schuilgaat.

Wat is een jonge mantelzorger eigenlijk

Aline legt uit dat Veens Welzijn de welzijnsorganisatie van Veenendaal is. Met acht buurthuizen, activiteiten voor kinderen en jongeren, huisbezoeken bij ouderen en wijkcoaches die in de buurten aanwezig zijn, is het een herkenbaar gezicht in de stad. Binnen die brede opdracht is mantelzorg een belangrijk thema, en daarbinnen speciaal de groep jonge mantelzorgers.

Bij Veens Welzijn staan inmiddels ongeveer honderdvijftig jonge mantelzorgers geregistreerd, kinderen en jongeren tussen zes en eenentwintig jaar. Aline geeft meteen aan dat dat alleen de jongeren zijn die in beeld zijn, in werkelijkheid zijn het er veel meer.

Een kind is jonge mantelzorger wanneer er thuis iemand woont die langdurig zorg nodig heeft. Dat kan een ouder zijn met kanker, een broer of zus met een ernstige beperking, een ouder met psychiatrische problemen of verslaving, of een grootouder die inwoont. Soms is het kind degene die zorgt, soms is het kind degene die zorg tekortkomt, omdat alle aandacht direct of indirect naar de zieke huisgenoot gaat.

Els ziet in haar werk veel jongeren voor wie dit heel normaal voelt. Een meisje met een ernstig beperkt zusje zegt bijvoorbeeld dat zij zichzelf geen mantelzorger vindt, het is gewoon haar zusje, zo is hun leven nu eenmaal. Toch draait in zo een gezin vaak alles om dat ene kind en staat iedereen als het ware altijd aan.

De onzichtbare last in het dagelijks leven

In gezinnen waar ziekte, beperking of psychische problematiek een rol speelt, verandert er veel, vaak zonder dat er echt woorden aan worden gegeven. Een kind dat een ouder heeft met een psychiatrische stoornis of verslaving weet nooit precies hoe hij of zij die ouder thuis zal aantreffen. Dat maakt het spannend om vriendjes mee naar huis te nemen. Veel jongeren kiezen er dan voor om niemand uit te nodigen, uit schaamte of uit angst voor een pijnlijke situatie.

Dat zorgt niet alleen voor extra verantwoordelijkheid, maar ook voor eenzaamheid. Kinderen zeggen afspraken af, kunnen niet mee op uitjes, hebben minder ruimte om zorgeloos kind te zijn. Na een avond vol zorg en spanning komt dan de volgende dag gewoon een toets op school, met alle gevolgen voor cijfers en toekomstplannen.

Onderzoekers schatten dat in een gemiddelde klas op de basisschool ongeveer een op de vijf kinderen jonge mantelzorger is. In grote steden loopt dat op tot een op de vier. Toch weten veel leerkrachten, mentoren en hulpverleners niet wie deze kinderen zijn en wat zij thuis meemaken.

Aline en Els zien dat gebrek aan erkenning als een groot gemis. Niet omdat jonge mantelzorgers zielig zijn, maar omdat begrip en gezien worden een deel van de last kan verlichten.

Hoe het gezin en het kind zich aanpassen

Wanneer een beperking of ziekte vanaf de geboorte aanwezig is, groeit het kind ermee op. De extra zorg verweeft zich vanzelf met het gezinsleven. Pas later beseffen jongeren vaak dat zij al die tijd meer op hun bord hadden dan hun leeftijdsgenoten.

Aline beschrijft dat veel jonge mantelzorgers een patroon ontwikkelen waarin zij zichzelf gemakkelijk opzij zetten. Zij nemen verantwoordelijkheid, zien hun ouders tobben en gaan helpen. De broer of zus die veel zorg nodig heeft krijgt vanzelf de meeste aandacht. Zonder dat iemand dat bewust zo bedoelt, maakt het andere kind steeds een stap naar achter.

Els ziet dit ook terug in gedrag. Sommige kinderen worden heel druk, hangen de clown uit en proberen leuk te zijn, terwijl daar eigenlijk een hulpvraag achter zit. Andere kinderen trekken zich juist terug en leiden een eenzaam leven, soms omdat zij zich schamen, soms omdat zij meerdere keren iets hebben moeten afzeggen en bang zijn om weer als saai gezien te worden.

Achter elk gedrag schuilt een behoefte, zeggen Aline en Els, maar die behoefte wordt lang niet altijd herkend. Als school en omgeving niet weten dat er thuis veel speelt, wordt druk gedrag al snel als lastig gezien en stilte als onverschilligheid.

Erkenning, vertrouwen en kleine gebaren

In de podcast komt duidelijk naar voren hoe belangrijk een vertrouwensband is. Een mentor of leerkracht die zijn mentorleerlingen echt kent, die openstaat, zichzelf ook kwetsbaar durft op te stellen en niet alleen de sterke juf of meester speelt, maakt het voor kinderen makkelijker om iets te delen.

Els vertelt hoe zij er bewust voor kiest om niet meteen te vragen waarom een kind bij een activiteit is en wat er allemaal thuis gebeurt. Eerst veiligheid, dan vertrouwen. Pas als een kind voelt dat het welkom is zoals het is, komt er soms spontaan een fluistering aan de hand, een paar woorden over een zieke moeder, een diagnose, een situatie thuis, waarna het kind opgelucht weer verder huppelt. Alleen al weten dat iemand het nu weet, kan voor zo een jongere helpend zijn.

Behalve professionals spelen ook buren, familie en vrienden een grote rol. Een opa of oma die aanbiedt om bij moeder te blijven zodat het kind naar de sportschool kan, een buurvrouw die signaleert dat een tiener al veel zorgt en een luisterend oor biedt, een compliment wanneer een jongere trouw voor een ouder klaarstaat, het zijn kleine gebaren met grote betekenis.

Jonge Veense Kanjers, samen leren en lucht krijgen

In Veenendaal worden jonge mantelzorgers bij Veens Welzijn niet alleen zo genoemd, zij kozen zelf een andere naam, Jonge Veense Kanjers. De term mantelzorg zei hen weinig en voelde afstandelijk. Zij wilden woorden die beter pasten bij wie zij zijn, kinderen en jongeren met kracht, loyaliteit en grote verantwoordelijkheid.

Wie zich aanmeldt via de website van het mantelzorg expertisecentrum komt op een lijst en krijgt uitnodigingen voor activiteiten. Voor kinderen van zes tot twaalf jaar is er een maandelijkse woensdagmiddag, met knutselen, een ijsje halen of samen bingo. Voor jongeren vanaf twaalf zijn er groepen waar ontspanning, plezier en serieuze gesprekken vanzelf door elkaar heen lopen.

Het doel van deze ontmoetingen is niet om te problematiseren, maar om ruimte te geven. Ruimte om kind te zijn, om andere kinderen te ontmoeten die hetzelfde meemaken, om niet alles te hoeven uitleggen en toch begrepen te worden. De verbinding ontstaat snel, juist omdat iedereen weet dat de anderen ook mantelzorger zijn.

De kracht en de keerzijde van zorgen

In het gesprek wordt ook de mooie kant van jonge mantelzorg benoemd. Kinderen leren vroeg dat het leven niet alleen om plezier draait en ontwikkelen vaak veel veerkracht. Zij leren omgaan met tegenslag, waarderen kleine lichtpuntjes op een dag en zien geluk in gewone momenten.

Veel mensen die later in de zorg werken, hebben in hun jeugd voor iemand gezorgd. Zorgen voor anderen zit hen dan als het ware in het bloed. Tegelijkertijd schuilt daar een risico in, want als je altijd zorgt, ligt overbelasting op de loer.

Daarom benadrukken Aline en Els allebei hoe belangrijk balans is. Zij gunnen jonge mantelzorgers een toekomst vol plezier, ondanks alles wat zij meemaken. Zij wensen hen toe dat zij de kleine geluksmomenten blijven zien, een netwerk om zich heen bouwen, vrienden en vriendinnen met wie zij kunnen lachen en ontspannen, en ruimte om iets te doen waar zij zelf helemaal voor gaan.

Blijf vooral doen wat u leuk vindt, is hun boodschap aan jongeren. Sporten, hobby, muziek, vrienden, dat zijn geen luxe extraatjes, maar bronnen van energie. Om te kunnen blijven geven, moet er ook worden ontvangen.

Bewustwording als eerste stap

De grootste winst is volgens Aline en Els te behalen in bewustwording. Bij scholen, huisartsen, GGZ, kerken, sportverenigingen, buren en familie. Niet ieder kind dat druk is of afwezig, is alleen maar lastig. Soms draagt het een hele wereld van zorgen met zich mee.

Meer kennis en erkenning kunnen eenzaamheid doorbreken. Het hoeft niet groot of zwaar te zijn. Een mentor die vraagt hoe het gaat, een buur die zich afvraagt wie er voor het kind zorgt terwijl het voor de ouder zorgt, een professional die verder kijkt dan alleen de patiënt en ook de kinderen ziet.

Samen waardig wonen, ook voor de jongste mantelzorgers

Aan het einde van de aflevering kijken Gerald en Hendrik terug op een gesprek dat hun blik heeft verbreed. Kinderen blijken vaak verborgen motoren in gezinnen, en daarmee in onze samenleving. Zij dragen veel, geven veel en doen dat vaak zonder dat iemand het ziet.

Bij GoudStaete geloven wij dat waardig wonen en zorgen niet alleen draait om ouderen en mantelzorgwoningen in de tuin, maar ook om de mensen eromheen. Ouders, kinderen, buren, familie, iedereen die met elkaar het leven deelt. jonge mantelzorgers horen daar voluit bij.

Zij verdienen erkenning, ruimte om kind te zijn en mensen om hen heen die zeggen, ik zie jou, je doet het goed en je hoeft het niet alleen te doen.